Η φύση της Εαμικής εξουσίας στη Θεσσαλονίκη | Μακεδονικά Νέα

Η φύση της Εαμικής εξουσίας στη Θεσσαλονίκη

Σάκης Μουμτζής

Ποια ήταν η φύση της Εαμικής εξουσίας στη Θεσσαλονίκη; Πότε αρχίζει η περίοδος της Εαμοκρατίας;

Τυπικά η Εαμοκρατία στη Θεσσαλονίκη αρχίζει με την αποχώρηση των γερμανικών στρατευμάτων και την είσοδο των Ελασιτών στην πόλη στις 30 Οκτωβρίου 1944. 

Ουσιαστικά όμως το μεγαλύτερο μέρος της Θεσσαλονίκης βρισκόταν υπό την πλήρη κυριαρχία των τοπικών φρουραρχείων του ΕΛΑΣ από τα τέλη Αυγούστου. Η διαχωριστική γραμμή ήταν η οδός Εγνατία. Πάνω από αυτήν —συμπεριλαμβανομένων και των δυτικών συνοικιών— όλη η περιοχή ελεγχότανε από τον ΕΛΑΣ και την ΟΠΛΑ. Κάτω από την Εγνατία οι κατοχικές δυνάμεις μέχρι να αποχωρήσουν, αυτοί ελέγχανε την κατάσταση μαζί με τους ντόπιους συνεργάτες τους.  

Με την είσοδο των δυνάμεων του ΕΛΑΣ στη Θεσσαλονίκη —κατά παράβαση της συνθήκης της Καζέρτας— αμέσως, σε όλα τα επίπεδα, ανέλαβε την εξουσία, το ΕΑΜ-ΚΚΕ και η λεγόμενη Εθνική Πολιτοφυλακή η οποία ασκούσε και αστυνομικά καθήκοντα. Αν εξαιρέσουμε δύο άτομα, τον Γεώργιο Μόδη και τον στρατηγό Χρήστο Αβραμίδη, τα οποία όμως ήταν απογυμνωμένα ουσιαστικά από οποιαδήποτε εξουσία και δε διέθεταν κανένα στήριγμα και καμιά επιρροή στα κέντρα λήψης των αποφάσεων, όλα τα θεσμικά όργανα είχαν καλυφθεί από στελέχη του ΕΑΜ-ΚΚΕ, προσωπικότητες φίλα προσκείμενες στην Αριστερά και μερικά στελέχη του φιλελεύθερου χώρου. Η ευκολία με την  οποία καθαιρέθηκαν από τη θέση τους και ο Γ. Μόδης (Διοικητής Μακεδονίας) και ο Χρ. Αβραμίδης (στρατιωτικός διοικητής Θεσσαλονίκης), ευθύς ως ξέσπασαν οι μάχες στην Αθήνα, αποδεικνύει τον διακοσμητικό ρόλο τους. Άλλωστε αμφότεροι, ήδη από τις 26 Νοεμβρίου, είχαν τεθεί υπό την προστασία των Βρετανών. Συνεπώς, από τις πρώτες κιόλας μέρες του Νοεμβρίου 1944 το ΕΑΜ-ΚΚΕ έχει εγκαθιδρύσει την εξουσία του στη Θεσσαλονίκη. 

Τι μορφής ήταν αυτή η εξουσία; Μήπως αντέγραφε το μπολσεβίκικο μοντέλο; Μήπως απλώς διαχειριζόταν τα τρέχοντα σοβαρά προβλήματα που αντιμετώπιζε η πόλη, διατηρώντας το πνεύμα της Αντίστασης; Ή μήπως ήταν μια μεταβατική κατάσταση εν αναμονή των γενικότερων εξελίξεων που το επίκεντρό τους βρισκόταν στην Αθήνα; 

Σίγουρα το ΕΑΜ-ΚΚΕ δεν ξεκίνησε την προλεταριακή επανάσταση κατά την περίοδο της Εαμοκρατίας. Δεν έφερε στο κοινωνικό —ταξικό επίπεδο τα πάνω-κάτω. Τα όποια φορολογικά και διοικητικά μέτρα πήρε, αφορούσαν πρωτίστως τους πλουτίσαντες επί Κατοχής, κυρίως για να καλύψει τις οικονομικές ανάγκες της δημόσιας διοίκησης. Βέβαια, προσπάθησε να επιβάλει το πολιτιστικό μοντέλο της Αριστεράς στο τομέα της ψυχαγωγίας, απαγόρευσε την κυκλοφορία των αστικών εφημερίδων, έλεγχε πλήρως όλες τις δημόσιες εκδηλώσεις, οι εκπρόσωποί του ερμήνευαν αυθαίρετα και υπέρμετρα διασταλτικά την έννοια του δοσιλογισμού, όμως ακόμη και τον Δεκέμβριο του 1944, η βία που άσκησαν ο ΕΛΑΣ και η Πολιτοφυλακή δεν είχε τα χαρακτηριστικά της μεγάλης εκκαθάρισης. Η Εαμική εξουσία ήταν προσεκτική στη μεταχείριση των προσωπικοτήτων που κατηγορούσε για δοσιλογισμό. Έτσι, ο Χρυσοχόου, ο Μαντούβαλος, ο Θεοχαρίδης, προστατεύθηκαν από την Ε. Πολιτοφυλακή και τον ΕΛΑΣ, ακόμη και στην Αρδέα. Το ίδιο συνέβη και με πρωτοκλασάτα στελέχη του Δάγκουλα, τα οποία βαρύνονταν με δεκάδες δολοφονίες. Αφού ανακρίθηκαν, αφέθηκαν ελεύθερα είτε διότι παρείχαν πολύτιμες πληροφορίες είτε διότι εξαγόρασαν την ελευθερία τους με λίρες που είχαν κλέψει από τα θύματά τους, είτε συνέβησαν και τα δύο. Οι εκτελέσεις τόσο στη Θεσσαλονίκη όσο και στη Χαλκιδική (Γαλάτιστα, Αρναία, Γομάτι) αφορούσαν κυρίως χαμηλόβαθμα στελέχη των αντικομμουνιστικών και δοσιλογικών ομάδων. 

Μήπως λοιπόν αυτό που προείχε για την ηγεσία του ΕΑΜ-ΚΚΕ ήταν απλώς η διαχείριση των σοβαρών οικονομικών και κοινωνικών προβλημάτων της Θεσσαλονίκης που άφησε η Κατοχή; Ξεκινώντας από τη μισθοδοσία των δημοσίων υπαλλήλων, τη λειτουργία των νοσοκομείων, των σχολείων και των δημόσιων υπηρεσιών και καταλήγοντας στην περίθαλψη των αστέγων, των ορφανών, στην τροφοδοσία της αγοράς με τα βασικά είδη. Βρέθηκε μπροστά σε αυτόν τον σωρό προβλημάτων μια δεκάδα ανθρώπων, περιορισμένης μόρφωσης οι περισσότεροι, οι οποίοι αγνοούσαν πλήρως πώς λειτουργούν οι μηχανισμοί αντιμετώπισης παρόμοιων καταστάσεων. Εκπαιδευμένοι στην παράνομη δραστηριότητα, τα γεγονότα τους έφεραν να υπηρετούν θεσμούς τους οποίους περιφρονούσαν και αγωνιζόταν στο παρελθόν να καταστρέψουν. Πάντως, παρ΄ όλες τις σημαντικές αυτές δυσκολίες, η Θεσσαλονίκη την περίοδο της Εαμοκρατίας λειτουργούσε. Δε βυθίστηκε στην αναρχία και στο χάος. 

Μήπως λοιπόν η Εαμοκρατία στην πόλη μας είχε τα χαρακτηριστικά μιας εξουσίας υπό μετάβαση και αναμονή; Μήπως η ηγεσία του ΕΑΜ-ΚΚΕ περίμενε να δει πώς θα λήξει ο αγώνας της εξουσίας στην πρωτεύουσα; Διότι από τα μέσα Νοεμβρίου 1944 ήταν ολοφάνερο ότι τα δύο στρατόπεδα ετοιμαζόταν για το μεγάλο ξεκαθάρισμα. Έτσι, ήταν μοιραίο η Θεσσαλονίκη να ήταν παρατηρητής των εξελίξεων, με το ΕΑΜ-ΚΚΕ να προσδοκεί από θέση ισχύος την επικράτηση των συντρόφων στην τελική αναμέτρηση. Η τοπική ηγεσία του, όπως και η ηγεσία του ΕΛΑΣ (Βαφειάδης, Μπακιρτζής), υπάκουσαν στην εντολή του Σιάντου  να μην κτυπήσουν τους Βρετανούς στο Καραμπουρνάκι. Τους είχαν ανάγκη, πέραν όλων των άλλων, και για οικονομικούς λόγους. Όταν γύρω στις 20 Δεκεμβρίου ήρθε η διαταγή στην Ομάδα Μεραρχιών Μακεδονίας του ΕΛΑΣ (OΜΜ) να τους επιτεθούν ήταν πλέον αργά. Οι Βρετανοί είχαν ενισχυθεί με τις φρουρές του Βόλου και της Καβάλας, ενώ η ΟΜΜ είχε αποδυναμωθεί καθώς έστειλε μονάδες της στην Ήπειρο να εξουδετερώσουν τον ΕΔΕΣ. 

Ήταν επόμενο η ήττα του ΕΛΑΣ στην Αθήνα να σημάνει και τη λήξη της Εαμοκρατίας στη Θεσσαλονίκη, αποδεικνύοντας ουσιαστικά πως το συγκεκριμένο καθεστώς είχε έναν μεταβατικό χαρακτήρα. Το τι καθεστώς θα επικρατούσε οριστικά στην πόλη, όπως και σε ολόκληρη την Εαμοκρατούμενη Ελλάδα, εξαρτάτο πλήρως από την έκβαση της μάχης των Δεκεμβριανών.