Σάκης Μουμτζής

Τασκένδη: Σεπτέμβριος 1955

Ενώ η Ελλάδα συγκλονιζόταν από το πογκρόμ κατά των Ελλήνων της Κωνσταντινούπολης, στη μακρινή Τασκένδη του Ουζμπεκιστάν οι ηττημένοι του εμφυλίου πολέμου συγκλονίζονταν από τον δικό τους μικρό και αιματηρό εμφύλιο. Το τραύμα της ήττας ήταν βαθύ και όλοι χαμηλόφωνα συζητούσαν για τις ευθύνες. Η εποχή ήταν πονηρή και έκρυβε παγίδες. Μετά τον θάνατο του Στάλιν το παιχνίδι εξουσίας στη Σοβιετική Eνωση ήταν σε εξέλιξη και προσφερόταν για την εκκαθάριση παλιών λογαριασμών. Και στην προκειμένη περίπτωση συνυπήρχαν και προσωπικές αντιδικίες, προσωπικά και οικογενειακά δράματα που περιέπλεκαν κι άλλο το κουβάρι των ευθυνών.

Γιατί οι Σοβιετικοί έστειλαν τους σκληροτράχηλους αντάρτες του ΔΣΕ στην Τασκένδη; Διότι η Τασκένδη ήταν μια πόλη που βρισκόταν σε φάση βιομηχανικής ανάπτυξης από τότε που ο Στάλιν μετέφερε τη βαριά βιομηχανία της Σοβιετικής Eνωσης από τα δυτικά στα ανατολικά, μετά τη γερμανική εισβολή. Με δεδομένες τις τεράστιες απώλειες σε ανθρώπινο δυναμικό κατά τον πόλεμο, ήταν εμφανής η έλλειψη εργατικών χεριών. Αυτήν ακριβώς την ανάγκη ερχόταν να καλύψει η εγκατάσταση στην Τασκένδη 12.000 περίπου ανταρτών με τις οικογένειές τους.

Το 1984 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Γλάρος το βιβλίο του Ακροναυπλιώτη Θωμά Δρίτσιου «Η εξέγερση της Τασκένδης», με τον χαρακτηριστικό υπότιτλο «εκεί που ράγισε η καρδιά μας». Το βιβλίο προλογίζει ο Μπάμπης Γραμμένος ο οποίος συνοπτικά δίνει τη βασική αιτία της εξέγερσης. Οι συνθήκες διαβίωσης των πολιτικών προσφύγων ήταν άθλιες. Ζούσαν χωριστά οι άνδρες από τις γυναίκες τους, σε μαχαλάδες (Γκαραντόκ), σε ξύλινα κρεβάτια υπό καθεστώς κανονικής στρατιωτικής πειθαρχίας. «Οι μονάδες οι στρατιωτικές, όπως τις είχαμε από το αντάρτικο έτσι παρέμεναν, με την ίδια στρατιωτική πειθαρχία», παραδέχεται ο Γούσιας. Σημειωτέον πως αυτές οι παράγκες λίγα χρόνια πριν ήταν χώροι κράτησης Γερμανών και Ιαπώνων αιχμαλώτων πολέμου.

Οπως σημειώνει ο Μπ. Γραμμένος: «Θα έπρεπε να έχει κανείς απέραντη δύναμη για να μην γκρεμιστεί μέσα του η πίστη, όταν πολεμώντας στις αετοράχες και τα κρηπιδώματα του Βίτσι και του Γράμμου για τα πιο ωραία ιδανικά και με εξιδανικευμένη την εικόνα για την πρώτη χώρα του σοσιαλισμού, βρέθηκε ξαφνικά κάτω από τις συνθήκες που δείχνει η παραπάνω εικόνα. Να γιατί η αμφιβολία και η αμφισβήτηση μπορούσε να βρει κατάλληλο έδαφος στην Τασκένδη και μέσα σε πέντε χρόνια από την καταστροφή και το ρήμαγμα στο Γράμμο να φτάσει ως την εξέγερση».

Συνήθως οι βαθύτερες αιτίες μιας κρίσης στα ολοκληρωτικά κόμματα εμφανίζονται με τη μορφή μιας «φραξιονιστικής πάλης χωρίς αρχές», όπως κατηγορούσε η μια πλευρά την άλλη τότε στην Τασκένδη. Επί χρόνια το κυρίαρχο δόγμα ήταν «το Κόμμα είναι ο Νίκος και ο Νίκος είναι το Κόμμα». Οταν αμφισβητήθηκε ο Νίκος Ζαχαριάδης, αμφισβητήθηκε και το Κόμμα. Το να βγουν μαχαίρια και στειλιάρια ήταν μια ιστορική υποσημείωση.

ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΑΡΘΡΟ ΜΟΥ 17/9/2026