ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΣΤΗΛΗ

Το άδοξο αντάρτικο πόλης στη Θεσσαλονίκη

Αρθρογραφία

Σάκης Μουμτζής

30.08.2026

ΜΑΚΕΔΟΝΙΚΑ ΝΕΑ

Ένα δόγμα που καθοδηγούσε το Γενικό Αρχηγείο των ανταρτών, ήταν η πάση θυσία διατήρηση της πολεμικής φυσιογνωμίας μιας περιοχής.

Πανελλαδικά εφαρμοσμένο αυτό το δόγμα θα δικαιολογούσε τη εκτίμηση του Κόμματος πως οι συνθήκες στην Ελλάδα ήταν επαναστατικές και ο εμφύλιος πόλεμος δεν ήταν το αποτέλεσμα της βοήθειας των λαϊκών δημοκρατιών, αλλά οφειλόταν στις εσωτερικές κοινωνικές και πολιτικές αντιθέσεις. Στην πράξη, η προσπάθεια να συντηρηθεί η πολεμική φυσιογνωμία συγκεκριμένων περιοχών είχε σημαντικό κόστος για τον ΔΣΕ, διότι έχασε έμπειρους μαχητές σε επιχειρήσεις που, ούτως ή άλλως, δε θα άλλαζαν τους συσχετισμούς οι οποίοι ήταν ήδη δυσμενείς για τον στρατό των ανταρτών. Κλασσική περίπτωση ήταν ο βομβαρδισμός της Θεσσαλονίκης στις 10 Φεβρουαρίου 1948 ο οποίος το μόνο που έδωσε ήταν την καταστροφή του αποσπάσματος που βομβάρδισε την πόλη.

Το ΚΚΕ είχε και έναν πρόσθετο σοβαρό λόγο να επιδιώκει τα εντυπωσιακά, άνευ ουσίας κτυπήματα. Ήθελε να δείξει στους Σοβιετικούς πως όχι μόνον αντέχει, αλλά αιφνιδιάζει και κτυπά τον εχθρό παντού, σε όλα τα μέτωπα. Έτσι, ο ΔΣΕ δικαιολογημένα ζητά επί πλέον βοήθεια. Είναι γνωστό, με βάση την αλληλογραφία των Αλβανών κομμουνιστών με τους Έλληνες συντρόφους τους, πως στη λήξη του εμφυλίου πολέμου υπήρχε στις αλβανικές αποθήκες οπλισμός για 50.000 αντάρτες. Όπλα υπήρχαν, μαχητές δεν υπήρχαν. Το λεγόμενο πρόβλημα των εφεδρειών του ΔΣΕ δεν ήταν οργανωτικό. Ήταν βαθύτατα πολιτικό και αφορούσε την απροθυμία των αριστερών να βγουν στο βουνό και να πολεμήσουν. Όπως έχω γράψει, η συντριπτική πλειοψηφία των Επονιτών προτιμούσε τη Μακρόνησο από το νέο αντάρτικο.

Το ΚΚΕ αντιμετώπιζε, κοντά στα άλλα, και ένα θεωρητικό πρόβλημα. Διεξήγαγε έναν εμφύλιο πόλεμο στα κατσάβραχα, όπως επισήμανε ο Ενβέρ Χότζα, και όχι στις πόλεις, με επικεφαλής τους εργάτες. Ο ΔΣΕ ήταν αποκομμένος από τη μεγάλη μάζα των αριστερών των πόλεων και συνεχώς έπρεπε να απολογείται για αυτό στα αδελφά κόμματα. Η άδοξη κατάληξη της Στενής Αυτοάμυνας της Θεσσαλονίκης έδειξε και την παντελή έλλειψη ενός συντονισμού, όπως και την αδυναμία χάραξης, το φθινόπωρο του 1946, μιας σαφούς στρατηγικής από την πλευρά της ηγεσίας του ΚΚΕ. Η Στενή Αυτοάμυνα εξάντλησε τη δραστηριότητά της σε δολοφονίες αντιπάλων σε χρόνο που το Κόμμα ήταν νόμιμο και δεν είχε ξεκινήσει ο γενικευμένος εμφύλιος. Τον Απρίλιο του 1947, όταν άρχισε η επιχείρηση «Τέρμινους», η μεγάλη επιχείρηση του Ελληνικού Στρατού, η Στενή Αυτοάμυνα έπνεε τα λοίσθια.

Στη συνέχεια το Γενικό Αρχηγείο των ανταρτών προσπάθησε να αναβιώσει κάποια μορφή αντάρτικου πόλης στη Θεσσαλονίκη, αλλά οι διωκτικές αρχές είχαν εν τω μεταξύ οργανωθεί, τα δίκτυα εισόδου ανταρτών παρακολουθούνταν, ενώ σχεδόν όλα αυτά τα δίκτυα είχαν διαβρωθεί, καθώς σύντροφοι είχαν αποφασίσει να αλλάξουν πλευρά. Το πλήγμα που δέχθηκε το ΚΚΕ με την εξάρθρωση της Στενής Αυτοάμυνας και την εκτέλεση όλων των πρωταγωνιστών της, αποδείχθηκε καθοριστικό. Εξίσου καθοριστικός ήταν και ο ΑΝ 509 με τον οποίο το ΚΚΕ ετέθη εκτός νόμου. Λύθηκαν τα χέρια της Γενικής Ασφάλειας και απαλλαγμένη από μια προσχηματική νομιμοφάνεια μπορούσε να κινείται ελεύθερα.

Έτσι συλλαμβάνει στις αρχές Μαρτίου 1948, τον Αρίστο Βασιλειάδη, ο οποίος από τον Δεκέμβριο του 1947 είχε αναλάβει την καθοδήγηση της Κομματικής Οργάνωσης Θεσσαλονίκης. Το Γενικό Αρχηγείο θέλει να διατηρήσει με κάθε τρόπο την πολεμική φυσιογνωμία της πόλης και μέσω του δικτύου της Χαλκιδικής διεισδύουν στη Θεσσαλονίκη ελεύθεροι σκοπευτές και σαμποτέρ. Τα κτυπήματα είναι μεμονωμένα και ασύνδετα και πιο πολύ προδίδουν την αδυναμία του ΔΣΕ να στήσει μια νέα Στενή Αυτοάμυνα. Στις 15 Φεβρουαρίου 1948 σε μια συμπλοκή στην Καλλιθέα, σκοτώνονται τέσσερις αντάρτες. Μετά από τρείς μέρες, μια ομάδα σκοπευτών ρίχνει βολή μπαζούκας στο Αστυνομικό Σταθμό στο Ντεπό. Στις 24 και 29 Φεβρουαρίου αστυνομικές δυνάμεις συμπλέκονται με αντάρτες και πάλι στην Καλλιθέα, ενώ η πιο σοβαρή επίθεση καταγράφεται το βράδυ της 1-2 Μαρτίου 1948, όταν μια ομάδα του ΔΣΕ εισχώρησε στη Θεσσαλονίκη και έδωσε μάχη στο κέντρο της πόλης με τους χωροφύλακες του 1ου και του 2ου Αστυνομικού Τμήματος, της Γενικής Ασφάλειας και ανδρών της ΕΣΑ, με εκατέρωθεν απώλειες.

Αυτές οι δράσεις των ανταρτών συνεχίστηκαν ολόκληρο το 1948, χωρίς φυσικά να επηρεάσουν κατ΄ελάχιστον τη ζωή της Θεσσαλονίκης. Στο μεταξύ οι διωκτικές αρχές προχωρούσαν συστηματικά στην εξάρθρωση των δικτύων υποστήριξης, ενώ συνελήφθησαν ή έπεσαν μαχόμενα σημαντικά στελέχη του ΚΚΕ (Στράντζαλης, Βαμβακάς, Φαρμάκης). Έτσι, η αδυναμία του ΚΚΕ να οργανώσει ένα αντάρτικό πόλης που θα έκανε αισθητή την παρουσία του και θα δήλωνε πως η διακύβευση είναι η εξουσία στα αστικά κέντρα, μοιραία μετέφερε το πολεμικό τοπίο από τις πόλεις στα βουνά. Οι επιδρομές σε επαρχιακές πόλεις δεν άλλαξαν αυτήν την εικόνα του πολέμου, διότι οι αντάρτες αντιμετωπιζόταν από τους κατοίκους τους ως επιδρομείς και όχι ως απελευθερωτές. Με τη βίαιη στρατολόγηση εφήβων κανένας επαναστατικός στρατός δεν μπορεί να νικήσει.