Σάκης Μουμτζής

Μια και μιλάμε για τον Χατζιδάκι

Αυτές τις μέρες, με αφορμή την επέτειο του θανάτου του, πολλά γράφτηκαν για τον μεγάλο, ανυπότακτο Μάνο. Εναν δημιουργό – μέρος του συστήματος που το πολέμησε όσο λίγοι. Πλάι στο έργο του υπάρχουν και οι απόψεις του, σχεδόν πάντα αιρετικές, που τότε, την εποχή που τις έλεγε, προκαλούσαν αλυσιδωτές αντιδράσεις, απελευθερώνοντας καταπιεσμένες φωνές.

Στις 31 Ιανουαρίου 1949 δίνει τη γνωστή διάλεξη – τομή στο Θέατρο Τέχνης του Καρόλου Κουν για το ρεμπέτικο. Το βγάζει από το κοινωνικό περιθώριο και το εντάσσει, όπως ακριβώς είναι, σε μια κοινωνία διχασμένη και ταλαιπωρημένη.

Ο Αλέξανδρος Παπάγος πριν από λίγες μέρες είχε αναλάβει την αρχιστρατηγία των Ενόπλων Δυνάμεων και οι αντάρτες είχαν καταλάβει το Καρπενήσι.

Και ο Μάνος, μέσα στην κατάμεστη αίθουσα του Θεάτρου Τέχνης, έχοντας δίπλα του τον Βαμβακάρη και την Μπέλλου, βρίσκει τις ρίζες της «Αρχόντισσας» του Τσιτσάνη στον Ερωτόκριτο του Κορνάρου και στον Λόρκα και στους στίχους των ρεμπέτικων ανακαλύπτει την εισβολή του «τραγικού στην ερωτική μας περιοχή».

Ο Μάνος Χατζιδάκις, Επονίτης κατά την Κατοχή και τα Δεκεμβριανά, για λίγο πέρασε και στο βουνό της παρανομίας, και όταν δίνει τη διάλεξη για το ρεμπέτικο δίνει μια ιδεολογική μάχη από την οποία αναδεικνύεται νικητής.

Μπορεί να διερωτάται «ποιος ξέρει τι καινούργια ζωή μάς επιφυλάσσουν για το μέλλον τα 9/8», όμως η συνέχεια είναι αποκαλυπτική.

Οπως είπε η Σωτηρία Μπέλλου πολλά χρόνια αργότερα, το 1976, πολλοί από τους ακροατές εκείνης της διάλεξης, μαζί με τις παρέες τους, άρχισαν να γεμίζουν τα μαγαζιά όπου τραγουδούσαν οι ρεμπέτες.

Κάπου εδώ ο Μάνος κάνει το άλμα του. Συνειδητοποιεί πως οι κρατούντες, αυτόν που είναι απέναντί τους, του επιτρέπουν να εκφράζεται ελεύθερα.

Ετσι, μόλις έξι χρόνια από τη λήξη του εμφυλίου πολέμου, δίνει την εξής απάντηση στον νεαρό τότε Βασίλη Βασιλικό, ο οποίος τον ρώτησε γιατί είναι με τη Δεξιά. «Διότι οι δεξιοί σού επιτρέπουν και να μην είσαι μαζί τους». Μια απάντηση βιωματική, μια στάση ζωής που την κράτησε μέχρι τον θάνατό του.

Μέσα στα χρόνια του Ψυχρού Πολέμου έβλεπε την τύχη των διανοουμένων στις λαϊκές δημοκρατίες και διαπίστωνε ότι στην Ελλάδα, παρά το ασφυκτικό μετεμφυλιακό θεσμικό πλαίσιο, υπήρχαν μεγάλα αποθέματα ανοχής απέναντι στους αντιφρονούντες δημιουργούς. Συγχρόνως, έβλεπε και τις λογοκριτικές δραστηριότητες του ιερατείου της Αριστεράς εντός των τειχών και αυτός επέλεξε συνειδητά να τοποθετηθεί πολιτικά στην παράταξη που του άφηνε χώρο για να δημιουργήσει.

Πολύ αργότερα, το 1979, διευθυντής ων του Γ΄ Προγράμματος συγκρούσθηκε, με αφορμή το τραγούδι του Διονύση Σαββόπουλου για τον Κοεμτζή, με όσους θέλησαν να του περιορίσουν τα όρια της εξουσίας του. Βαθύτατα «αντιεξουσιαστής», ήταν απόλυτος για τη δική του εξουσία. Σήμερα, «σα μαγεμένο το μυαλό μου φτερουγίζει» σε εκείνα τα ανεπανάληπτα χρόνια των μεγάλων δημιουργών.

ΣΗΜΕΡΙΝΟ ΑΡΘΡΟ ΜΟΥ 17/6/2026